Süksesyon ve Popülasyon Dinamikleri
Süksesyon Nedir?
Komünitelerde, çevresel faktörlerin etkisiyle zamanla ortaya çıkan ve düzenli olarak tekrar eden küçük çaplı değişimler görülür. Ancak orman yangınları, volkanik patlamalar, toprak kayması gibi büyük çevresel etkenler komünitenin yapısını bozabilir.
Bu tür büyük çaplı bozulmaların ardından komünitelerdeki denge yeniden kurulur. Yeniden denge sağlanırken komüniteye hâkim olan türler değişebilir. Bir bölgedeki türlerin zaman içinde sıralı olarak birbirinin yerini alması süksesyon olarak adlandırılır.
Süksesyon Aşamaları
Volkanik patlamalar veya toprak kaymaları sonucu toprağın kaybolduğu bölgelerde başlangıçta canlı yaşamı mümkün değildir. Bu tür yerlerde süksesyon süreci çok yavaş başlar ve yüzlerce yıl sürebilir.
- Kaya, kum, çakıl gibi toprak içermeyen bölgelerde ilk önce likenler yerleşir. Toprak oluşumunu başlatır.
- Yosunlar ortaya çıkarak toprağın nemli kalmasına yardımcı olur.
- Heterotrof organizmalar bu alana yerleşir.
- Otsu bitkiler gelişir ve çevredeki hayvan türlerinin sayısı artar.
- Zamanla çalılar, bodur ağaçlar ve büyük ağaçlar sırasıyla bölgeye yerleşir.
Yaklaşık 150 yıl gibi bir süre sonunda orman, yangından önceki topluluğa benzer bir dengeye ulaşır.
Popülasyon Nedir?
Bir ekosistemde, belli bir alanda yaşayan aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluğa popülasyon denir. Ekolojik organizasyon düzeyleri küçük birimden büyüğe doğru şu şekilde sıralanır:
Organizma → Popülasyon → Komünite → Ekosistem → Biyosfer
Popülasyon Yoğunluğu
Birim alan ya da birim hacimde bulunan birey sayısına popülasyonun yoğunluğu denir. Popülasyon yoğunluğu zaman içinde ölümler, göçler, doğumla yeni bireylerin eklenmesi veya doğal yaşam alanlarının tahribi ile değişebilir.
Popülasyon Büyüklüğü
Belirli bir zaman diliminde bir popülasyonda bulunan toplam birey sayısı, o popülasyonun büyüklüğünü gösterir.
Popülasyonların büyüklüğü, doğum oranı ve içe göçlerle artarken ölüm oranı ve dışa göçlerle azalır:
- İçe göç: Başka popülasyonlardan bireylerin katılması
- Dışa göç: Popülasyondan bireylerin ayrılıp başka popülasyonlara gitmesi
Popülasyon Büyüklüğündeki Değişme:
(Doğum + İçe göç) − (Ölüm + Dışa göç) = Değişim
- Doğum + içe göç > Ölüm + dışa göç → Popülasyon büyür
- Doğum + içe göç < Ölüm + dışa göç → Popülasyon küçülür
- Değerler eşit → Popülasyon dengede kalır
Taşıma Kapasitesi ve Çevre Direnci:
Birim alanda bulunabilecek maksimum birey sayısına taşıma kapasitesi denir.
Bir popülasyonun yaşadığı çevrede büyüme ve gelişmesini engelleyen her türlü biyotik ve abiyotik faktöre çevre direnci adı verilir.
Birey sayısı taşıma kapasitesine yaklaşan bir popülasyonda besin kıtlığı, yaşama alanlarının azalması, salgın hastalıklar, rekabetin artması gibi nedenlerle çevre direnci artar. Bu durum popülasyon büyüklüğünün belli sınırlar içinde dengede kalmasını sağlar.
Gause Deneyi: Rus bilim insanı Gause, ekolojik nişleri örtüşen Paramecium aurelia ve Paramecium caudatum türleri arasındaki rekabeti gözlemlemek için bir deney tasarlamıştır.
Birinci Aşama: İki türü ayrı kültür ortamında yetiştirmiş. Her iki türün de sayısı başlangıçta artmış, daha sonra sabit kalmıştır.
İkinci Aşama: İki türü aynı kültür ortamına birlikte koymuş. Belirli bir zaman sonra P. aurelia'nın yaşamına devam ettiğini, P. caudatum'un ise tamamen yok olduğunu gözlemlemiştir.
Sonuç: P. aurelia popülasyonu, diğer türe göre daha hızlı üreme özelliğine sahip olduğu için ortamdaki sınırlı besin maddelerini daha etkin kullanmış ve rekabeti kazanmıştır.
Kızılçam Ormanları Yangın Sonrası: 2021 yılındaki orman yangınlarının ardından kızılçam ormanlarında süksesyon süreci başlamıştır. Yangından sonra ilk iki yıl içinde yangından önce ortamda bulunan tüm bitkiler yeniden ortaya çıkmaktadır. Ancak ormanın eski hâlini alması birkaç on yıl sürmektedir. Bunun en önemli sebebi, ormanın hâkim türü olan kızılçamın büyümesi için gereken 20-25 yıllık zamandır.