Davranışların Oluşumunda Kalıtım ve Çevre Faktörü
Kalıtım ve Çevre
Kalıtım: Ebeveynlerin genetik özelliklerinin kuşaklar boyu çocuklara aktarılmasıdır. Kişinin saç ve göz rengi, boyu, kemik yapısı, yüz hatları, kan grubu gibi doğuştan getirilen özelliklerin yanında, mizaç, heyecansal tabiat gibi psikolojik özellikler de aileden kazanılan miraslardır.
Doğuştan donanım: Kalıtım yoluyla edinilmiş özelliklerdir. Davranış için gerekli alt yapıyı, gizil gücü sağlar.
Edinilmiş donanım: Yaşam boyunca kazanılan deneyimler, çevre etkisiyle kazanılan bilgi ve alışkanlıklardır.
Çevre: Bireyin doğuştan getirdiği özelliklerin ortaya çıkmasına olanak sağlayan ya da sınırlandıran faktörleri içerir. İnsanların yaşadığı fiziksel, sosyal ve kültürel çevreyi oluşturan en önemli kurumlar aile, eğitim, din ve devlettir.
Kalıtımın ve Çevrenin Davranış Üzerindeki Etkisi
Tek yumurta ikizleri: Aynı kromozom ve genleri taşır. Gelişip büyüdükçe davranışları da aynı olmaktadır.
Çift yumurta ikizleri: Aynı ailede büyüyen kardeşler arasındaki davranış benzerliği vardır; buna karşın evlat edinilmiş çocuklar ile evlat edinen ailenin öz çocukları arasındaki davranış farklılıkları vardır.
Günümüzde zekânın yanı sıra içe dönüklük, ciddi depresyon, nörotik kişilik, psikotik kişilik gibi özelliklerinin de kalıtımsal yönü olduğunu gösteren çalışmalar vardır.
Hormonların etkisi: Seratonin hormonu duygu-durum, iştah ve uykuyu düzenler. Düşük seratonin saldırgan davranışlara, dürtü kontrolünde azalmaya hatta intihar eğilimine sebep olur. Tiroksin hormonu az salgılandığında uyuşukluk ve bitkinlik, çok salgılandığında ise heyecan, kaygı ve kararsızlığa yol açar.
Önemli Noktalar:
- Tek yumurta ikizleri aynı genetik yapıya sahiptir; davranış benzerlikleri kalıtımın etkisini gösterir.
- Kalıtım ve çevre birbirine rakip değil, bir düzlemin iki ucudur.
- Uygun çevre koşulları olmadan kalıtımsal potansiyel gerçekleşemez.
- Otoriter ve eğitimsiz ailede yetişen insanların olumlu davranış kazanması zordur.
Örnekler:
- Nisan ayında doğan tarla faresinin annesiz besin depolaması doğuştan davranıştır.
- Düşük seratonin saldırgan davranışlara ve dürtü kontrolünde azalmaya yol açar.
- Uygun iklim şartlarında yetiştirilmeyen fidanlardan istenilen verim beklenemez.