Davranışların Oluşum Süreci
Uyarıcı ve Tepki
Uyarıcı: İç ve dış çevreden gelerek organizmada davranışa sebep olan her türlü durum, enerji değişikliği, olay ya da nesnedir.
Tepki: Uyarıcılara organizma tarafından verilen karşılıktır.
Refleks tipi davranışlar U-T (uyarıcı-tepki) formülüyle açıklanır. Karmaşık davranışlar ise U-O-T (uyarıcı-organizma-tepki) formülüyle açıklanır.
Organizmayı Etkileyen Süreçler
- Bilişsel süreçler: Algılama, hatırlama, dikkat, soyutlama, hayal etme, bellek.
- Biyolojik süreçler: Cinsiyet, sinir sisteminin ve beynin yapısı, genetik donanım.
- Duyuşsal süreçler: Acı, sevgi, saygı, korku, coşku, kıskançlık.
- Psikolojik süreçler: Güdülenme, içe kapanıklık, heyecan.
Sinir Sistemi ve Beyin
Sinir sistemi, duyum ve kas sistemlerini birbirine bağlar; bedende organlar arasında işbirliğini sağlar; organizma ve çevresi arasındaki etkileşimi düzenler.
Nöron: Sinir sistemini meydana getiren hücrelerdir. Gövde, dentritler (uyarı alıcı) ve aksonlardan (uyarı iletici) oluşur.
Merkezi sinir sistemi: Beyin, beyincik, omurilik soğanı, hipotalamus ve omurilikten meydana gelir.
Çevresel sinir sistemi: Sempatik ve parasempatik olmak üzere ikiye ayrılır.
Sempatik sistem: İç organların çalışmasını hızlandırıcı yönde etkide bulunur (korku, heyecan anında).
Parasempatik sistem: İç organların çalışmasını yavaşlatıcı yönde etkide bulunur (dinlenme halinde).
Beyin lobları: Frontal (akıl yürütme, karar verme), Parietal (duyuları işleme, uzaysal algı), Temporal (konuşma, duyma, bellek), Oksipital (görsel bilgiyi işleme).
Limbik sistem: Güdüsel ve duygusal davranışları düzenler. Hipotalamus: İç istikrarın sağlanmasında hayati öneme sahiptir. Amigdala: Öfke, üzüntü, korku gibi olumsuz duygulardan sorumludur.
Önemli Noktalar:
- Aynı uyarıcı farklı organizmalarda farklı tepkilere yol açabilir.
- Farklı uyarıcılar aynı organizmada aynı tepkiye yol açabilir.
- Sempatik sistem organizmayı acil durumlara hazırlar (savaş veya kaç tepkisi).
- Parasempatik sistem organizmayı normal dinlenme haline döndürür.
- Nöronlar doğumda maksimum sayıdadır; gelişim yeni bağlantılarla olur.
- Amigdalası hasar gören hastalar duygusal yüz ifadelerini anlamakta zorluk çeker.
Örnekler:
- Sıcak çaydanlığa dokununca elini çekme refleks tipi davranıştır (U-T).
- Korku anında kalp atışının hızlanması sempatik sistemin etkisidir.
- Beyin yarım küresi çıkartılmış güvercinin baktığı fakat görmediği, ağzına verilmezse yemleri yemediği, havaya atıldığında uçtuğu görülmüştür.