Sosyal Biliş ve Sosyal Etki
Sosyal Biliş Nedir?
Sosyal biliş: Bizim toplumsal dünyaya ilişkin bilgileri yorumlama, analiz etme, hatırlama ve onlar hakkında izlenim oluşturma biçimimizdir. Sosyal bilişin iki öğesi vardır: Şemalar ve yükleme.
Şema
Herhangi bir şey hakkında geçmiş yaşantılarımıza bağlı olarak oluşturulan inanç ve beklentilerdir. İnsanlar sosyal çevrelerini şemaları yoluyla algılar.
Şema türleri:
- Kişiler hakkında şemalar: Yaşamımızdaki önemli kişilerle ilgili zihinsel yapılarımızdır.
- Rollerle ilgili şemalar: Beyaz önlüklü ve boynuna stetoskop takmış birini doktor sınıfına koyarız.
- Kalıp yargılar: Cinsiyet, ırk, meslek, fiziksel görünüş, yerleşim yeri gibi ayırt edici bir özelliğe sahip grup üyelerine atfedilen aşırı genellenmiş inançlardır.
Kendini Gerçekleştiren Kehanet ve Yükleme
Kendini Gerçekleştiren Kehanet (Temel beklenti etkisi): Kalıp yargıların kalıcı hâle gelmesi ve yaygınlaşmasında oldukça etkilidir. Örneğin, samimi bulmadığımız bir grubun üyelerine, beklentilerimiz doğrultusunda mesafeli davranırız. Sonuç olarak, onlar da bizim soğukluğumuza gücenir ve bize bu doğrultuda karşılık verirler.
Yükleme (Atfetme)
Yükleme: Başkalarının ve kendimizin davranışları hakkındaki iddialardır. Bu kuram toplumsal olayların ve insan davranışlarının bir nedene bağlanması eğilimini açıklamaya çalışır.
Temel yükleme hatası: İnsanlar başkalarının davranışlarını açıklarken ortamsal faktörlere değil, kişinin kendisine atıfta bulunma eğilimindedir. \"Evin hanımı tabak kırınca kaza, hizmetçi kırdığı zaman sakarlıktır.\" yargısında olduğu gibi.
Savunucu yükleme (kendini kayırma eğilimi): Birey kendi başarılarını kişisel özelliklerine başarısızlıklarını dışsal nedenlere yükler. Sınavdan düşük not alınca \"öğretmen verdi\", yüksek not alınca \"ben aldım\" diyen öğrencinin durumu gibi.
Önemli Noktalar:
- Sosyal bilişin iki öğesi vardır: şemalar ve yükleme.
- Kalıp yargılar, insanları kategorilere koyma ve aralarında hiçbir fark gözetmeksizin belli özelliklere sahip olarak düşünme biçimidir.
- Kendini gerçekleştiren kehanet, kalıp yargıların kalıcı hâle gelmesinde etkilidir.
- İnsanlar başkalarının davranışlarını açıklarken kişinin kendisine atıfta bulunma eğilimindedir (temel yükleme hatası).
- Birey kendi başarılarını kişisel özelliklerine, başarısızlıklarını dışsal nedenlere yükler (savunucu yükleme).
Örnekler:
- \"Kadınlar duygusaldır\", \"Karadenizliler hareketlidir\" gibi basit değerlendirmeler kalıp yargı örnekleridir.
- \"Aklıma gelen başıma geldi\", \"bir insana kırk gün deli dersen deli olur\" gibi ifadeler kendini doğrulayan kehaneti yansıtır.
- Verdiği sözü tutmayan kişinin bu davranışını ya güvenirlikten yoksun olmakla (içsel neden) ya da çevre koşullarının elverişsizliği (dışsal neden) ile açıklarız.
- \"Evin hanımı tabak kırınca kaza, hizmetçi kırdığı zaman sakarlıktır\" yargısı temel yükleme hatasıdır.