Bellek ve Türleri
Bellek Nedir?
Bellek: Geçmiş yaşantıların, kazanılan bilgi ve becerilerin saklanmasını ve gerektiğinde yeniden canlandırılmasını sağlayan bilişsel bir süreçtir. Belleğin hiyerarşik bir yapısı vardır: duyusal, kısa süreli ve uzun süreli bellek.
Duyusal Bellek
Duyu organları tarafından kayıt edilen bilgilerin işleme sistemine girmeden önce kısa bir süre tutulduğu bilgi deposudur. Kapasitesi sınırsızdır. Bilgi 1-2 saniye civarında kalır. Duyusal bellekteki bilginin kısa süreli belleğe aktarılmasını sağlayan \"dikkat\" ve \"algı\"dır.
Kısa Süreli Bellek
Bilgiyi tutma süresi (2 sn ile 20 dk arasında) ve kapasitesi sınırlı (6, 7 veya 10 rakam) olan bellek aşamasıdır. Bilgiler birkaç dakika için depolanır. Tekrarlama ve gruplama ile bilgiler daha fazla tutulabilir.
Uzun Süreli Bellek
Bilgiyi, beceriyi saatler, günler, aylar ve yıllarca zihinde tutar. Uzun süreli bellek 3 çeşittir:
- Anısal Bellek: Yaşantılarla ilgili bölümdür. Duygusal etki bırakan belirli bir zaman, yer ve olaylarla ilgilidir.
- Anlamsal Bellek: Kurallar, genellemeler, kavramlar, sorun çözme becerileri gibi genel bilgilerin yer aldığı bölümdür.
- Örtük Bellek: Başlangıçta bilerek öğrenilen zamanla otomatikleşen beceriler, farkında olmadan öğrenilen şeyler ile nedenini bilmediğimiz korkuların bulunduğu bellek türüdür.
Belleğin Temel İşlevleri
- Kodlama: Algılama ve öğrenme sonucu kazanılan bilgilerin düzenli bir biçimde uzun süreli belleğe yerleştirilmesidir.
- Saklama (Depolama): Kodlanarak belleğe kaydedilen bilgilerin gerektiğinde kullanılmak üzere uzun süreli bellekte depolanmasıdır.
- Çağırma: Uzun süreli belleğe kaydedilerek saklanan bilgilerin gerekli olduğunda bilince çıkarılmasıdır.
Unutma ve Nedenleri
Unutma, kısa süreli bellekteki bilgilerin tamamen silinmesiyle, uzun süreli bellekte de bilgilerin gerekli bağların kurulamamış olması nedeniyle çağrılamamasıdır.
- Hoş olmayan öğrenmeler bilinçaltına bastırıldığı için unutulur.
- Kullanılmayan veya tekrar edilmeyen bilgiler zamanla unutulur.
- Pekiştirilmeyen bilgi ve beceriler unutulabilir (sönme).
- Ateşli hastalıklar, alkol, uyuşturucu maddeler ve travmalar unutmayı hızlandırır.
- Unutma geçen zamanla orantılı olarak artar.
- Unutma yeniden eskiye doğrudur.
Bozucu etki (ket vurma):
- İleriye ket vurma: Önceki öğrenmenin yeni öğrenmeyi unutturmasıdır. Arabanın plakası değişen birinin eski plakasını söylemesi gibi.
- Geriye ket vurma: Sonraki öğrenmenin önceki öğrenilenleri unutturmasıdır. Yeni il sayısının eskisini unutturması gibi.
Önemli Noktalar:
- Bellek olmasaydı öğrenmenin bir anlamı olmazdı.
- Duyusal bellek kapasitesi sınırsız, kısa süreli bellek kapasitesi sınırlıdır.
- Yaşlılarda protein sentezi azaldığından yeni bilgiler daha çabuk unutulur.
- Çağrışım, hatırlamaya yardımcı olur. Benzerlik, zıtlık, zamanda yakınlık, mekânda yakınlık çağrışım ilkeleridir.
- Tanıma hatırlamaya göre daha kolay gerçekleşir.
Örnekler:
- Televizyondaki canlı bir görüntünün değiştikten hemen sonra bile gözümüzde canlanmaya devam etmesi duyusal bellektir.
- Arayacağımız telefon numarasını rehberden bulup aradıktan sonra unutmamız kısa süreli bellektir.
- Çocukluk anılarını hatırlamamız uzun süreli bellektir.
- Yüzme, bisiklete binme gibi otomatikleşen beceriler örtük bellektir.
- 15 Temmuz'un \"Demokrasi ve Millî Birlik Günü\"nü hatırlatması zamanda yakınlık ilkesidir.
- Belleği güçlendirme teknikleri: hayal etme, uyku, bulmaca çözme, satranç, düzenli egzersiz, doğru beslenme.