Canlıların Ortak Özellikleri

Canlılık ve Ortak Özellikler

Canlılık; organizmaların yaşam süreçlerine sahip olma durumunu ifade eder. Bütün canlılarda ortak olan özellikler şunlardır:

• Hücresel yapı
• Organizasyon
• Beslenme
• Enerji üretimi ve tüketimi
• Metabolizma
• Boşaltım
• Büyüme ve gelişme
• Üreme
• Uyarılara tepki
• Homeostazi

Ayrıca canlıların çeşitli çevresel koşullara uyum sağlamalarına yardımcı olan varyasyon (tür içi çeşitlilik) ve adaptasyon (uyum) gibi karakteristik özellikleri de bulunmaktadır.

Hücresel Yapı

Hücre; bir canlının temel yapı birimidir. Tüm organizmalar bir veya daha fazla hücreden oluşur. Hücreler yapısal olarak prokaryot ve ökaryot olmak üzere iki gruba ayrılır.

• Prokaryot hücreler: Belirgin bir çekirdeği ve zarla çevrili organelleri bulunmayan nispeten küçük boyuttaki hücrelerdir. Bakteri ve arkeler prokaryot hücre yapısına sahiptir.
• Ökaryot hücreler: Çekirdek ve zarlı organellere sahiptir. Amip, öglena, paramesyum, alg, mantar, bitki ve hayvanlar ökaryot hücreli canlılara örnektir.

Organizasyon

Bir canlının çeşitli bileşenlerinin bir araya gelmesi ve iç yapısının düzenlenmesi organizasyon olarak adlandırılır. Çok hücreli canlılarda organizasyon basamakları şöyledir:

Atom → Molekül → Organel → Hücre → Doku → Organ → Sistem → Organizma

Beslenme

Canlılar yaşamları için gerekli olan yapısal bileşenlerini oluşturmak ve enerjilerini temin edebilmek için beslenmek zorundadır.

• Ototrof (üretici) canlılar: Bitkiler gibi bazı canlılar ihtiyaç duydukları besinleri kendileri üretebilir.
• Heterotrof (tüketici) canlılar: Hayvanlar ve mantarlar gibi bazı canlılar besinlerini dışarıdan hazır alır.
• Hem ototrof hem heterotrof: Öglena gibi bazı tek hücreli canlılarda her iki beslenme biçimi de görülebilir.

Enerji Üretimi ve Tüketimi

Canlılar; hareket etme, büyüme, gelişme ve üreme gibi çeşitli yaşamsal faaliyetlerini devam ettirebilmek için enerjiye ihtiyaç duyar. Gerekli olan bu enerji büyük ölçüde ATP molekülünden karşılanır.

Protein sentezi, kas kasılması, sinirsel iletim ve hücre bölünmesi gibi pek çok süreç ATP olmadan gerçekleşemez.

Metabolizma

Canlılarda gerçekleşen tüm kimyasal olayların tamamına metabolizma denir. Metabolizma ikiye ayrılır:

• Anabolizma (Yapım): Basit moleküllerin birleşerek karmaşık molekülleri oluşturduğu olaylardır. Örneğin fotosentez, protein sentezi.
• Katabolizma (Yıkım): Karmaşık moleküllerin daha basit moleküllere yıkıldığı olaylardır. Örneğin sindirim, hücresel solunum.

Boşaltım

Metabolizma sonucu oluşan zararlı atık maddelerin organizmadan uzaklaştırılmasına boşaltım denir. Canlılar farklı boşaltım mekanizmalarına sahiptir.

Büyüme ve Gelişme

Büyüme; tek hücreli canlılarda sitoplazma hacminin ve kütlesinin artışı; çok hücreli canlılarda ise hacim, kütle ve hücre sayısı artışıdır.

Gelişme; canlının sahip olduğu yapıların zamanla belirli bir görevi yapma olgunluğuna erişmesidir.

Üreme

Üreme; canlı neslinin devamı için yeni bireylerin oluşmasıdır. İki şekilde gerçekleşir:

• Eşeysiz üreme: Tek ata bireyden döllenme olmaksızın yeni yavrular oluşur.
• Eşeyli üreme: Dişi ve erkek üreme hücrelerinin birleşmesi (döllenme) ile farklı özelliklere sahip yavrular oluşur.

Uyarılara Tepki

Tepki; bir organizmanın çevresinde meydana gelen değişikliklere yanıt vermesi ve uyum sağlamasıdır. Canlılar, dış ortamdan gelen fiziksel ve kimyasal uyaranlara ve içsel uyarılara tepki verir.

Homeostazi

Homeostazi; organizmanın iç ortamının sabit kalmasını sağlayan bir dizi kontrol mekanizmasıdır. Hücrelerde su miktarının korunması, atıkların vücuttan uzaklaştırılması, vücut sıcaklığının normal seviyelerde tutulması homeostaziyi düzenleme amacıyla yapılan faaliyetlerdendir.