Ekonominin Temel Öğeleri ve Ekonomik Sistemler

Ekonominin Temel Öğeleri

• Üretim: İnsanların ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla herhangi bir nesnenin yapısında, şeklinde veya yerinde bir değişiklik yaparak yeni bir şeyler elde etmeye denir. Buğdaydan un, sütten peynir, petrolden akaryakıt, yünden kazak yapmak üretimdir. Hizmet elde etmek için harcanan çabalar da üretimdir.
  • Doğa (toprak): Yer altı ve yer üstü kaynaklarıyla tabiatın sahip olduğu her türlü unsurdur. Üretimin pasif unsurudur.
  • Emek (iş gücü): Üretim faaliyetlerinin en önemlisi olan emek, insan enerjisidir. Emek unsuru olmadan herhangi bir malın üretimi mümkün değildir.
  • Sermaye (anamal): Üretim sürecinde mal veya hizmet oluşturmak için kullanılan üretim faktörleridir. Fabrika binası, yol, baraj, makineler, taşıma araçları. Para, sermaye malları için alım gücü sağlar.
  • Teşebbüs (girişim): Emek, doğal kaynaklar ve sermayeyi bir araya getirerek üretimi gerçekleştiren ve amacı kar olan etkinliktir. Üretimi organize eden kişiye müteşebbis (girişimci) denir.
• Tüketim: İhtiyaçları karşılamak amacıyla üretilen mal ve hizmetlerden faydalanmaya tüketim denir. Tüketim miktarı toplumun refahı hakkında düşünce sahibi olmamızı sağlar. Tüketimi belirleyen faktörler: tüketicinin yaş, cinsiyet, meslek, öğrenim düzeyi, gelir seviyesi; psikolojik faktörler; sosyal ve kültürel yapı; reklam.
• Bölüşüm: Ülkede üretime katkıda bulunanlar, ülke gelirinden pay almaktadır. Üretim sonucu elde edilen gelirin üretime katılan unsurlar arasında paylaşılması bölüşümdür. İş gücü gelirine ücret ya da maaş, doğanın payına rant ya da kira, girişimcinin gelirine kar, sermayenin gelirine de faiz denir.

Milli Gelir

Bir ülkede bir yıl içerisinde üretilen mal ve hizmetlerin para ile ifade edilen brüt toplamına gayrisafi milli hasıla (GSMH) denir. Bu miktardan sermaye mallarının yıpranma payı (amortisman) düşüldüğünde elde edilen değere safi milli hasıla denir. Safi milli hasıladan vergiler düşüldüğünde ise milli gelire ulaşılır. Milli gelirin o ülkede yaşayan vatandaşlar arasında dağıtılmasına kişi başına düşen milli gelir denir.

Ekonomik Sistemler

• Kapitalist Sistem: Özel mülkiyet esastır. Kar amacı güdüldüğü için serbest rekabete dayalıdır. Ekonomi serbest piyasa koşulları altında işler. Üretim araçları özel kişilerin elindedir. Devlet ekonomik yaşama müdahale etmez. Temel ihtiyaçlar dışında başka tüketim alışkanlıkları yaratılır. Eleştirilen yönleri: insanı robotlaştırması, kaynakların israfı, doğanın dengesinin bozulması, çevre kirlenmesi, gelir adaletsizliği, toplumsal gerginlikler.
• Sosyalist Sistem: Özel mülkiyet sınırlıdır. Kar amacı güdülmediği için üretim toplumun temel ihtiyaçlarına göre şekillenmektedir. Üretilenler toplumda eşit şekilde dağıtılarak üretim ve tüketim planlanır. Toplumun çıkarları bireyin çıkarlarından önce gelir. Üretim araçlarının mülkiyeti kamuya aittir. Özel teşebbüs yoktur, merkezi ekonomik kontrol vardır. Eleştirilen yönleri: kaynakların etkin kullanılmaması, bürokrasinin güçlenmesi, kişilerin çalışma hevesini ve girişim ruhunu engellemesi.
• Karma Ekonomi: Devlet ve özel teşebbüs birlikte yer alır. Kapitalizm ve sosyalizm arasında yer alan fakat özü itibarıyla kapitalizme yakın olan bir sistemdir. Devlet ekonomiye kısmi olarak müdahale eder. Kamu yararı ile bireysel çıkarlar bağdaştırılmıştır. Özel girişimcinin yatırım yapmayı karı bulmadığı alanlarda (okul, yol, hastane, barajlar) toplum ihtiyaçlarını karşılamak devletin görevidir.