2. Altın Orda Devleti
Kuruluş ve sınırlar
Altın Orda Devleti, Cengiz Han’ın büyük oğlu Cuci’nin ulusu temelinde, Batu Han’ın seferleri sonrasında yaklaşık 1240’lı yıllarda kurulmuştur. Doğu Avrupa, Kuzey Kafkasya, Güney Rusya ve Deşt-i Kıpçak topraklarını kapsayan devletin hâkimiyeti Dinyeper çevresinden Ural Dağları ve Sibirya’ya, güneyde ise Karadeniz ve Kafkasya’ya kadar uzanmıştır.
Bulgar, Saray-Batu ve Saray-Berke önemli yönetim merkezleri olmuştur. Rus knezlikleri ve Doğu Avrupa devletleri vergi ödemek zorunda kalmıştır.
Siyasi gelişmeler ve yıkılış
Berke Han İslamiyet’i kabul etmiş, İlhanlılara karşı Mısır Memluk Sultanı Baybars ile iş birliği yapmıştır. 1269 Talas Kurultayı sonrasında Altın Orda merkezden tamamen bağımsız bir devlet hâline gelmiştir. Özbek Han döneminde İslam devlet dini olarak kabul edilmiş, eski Türk devlet gelenekleri de korunmuştur.
Canıbek Han’ın ölümünden sonra başlayan taht mücadeleleri devleti zayıflatmıştır. Toktamış Han’ın Timur’un desteğiyle tahta çıkması geçici bir düzen sağlasa da Timur’un seferleri ve yeniden başlayan iç mücadeleler parçalanmayı hızlandırmıştır. Altın Orda Devleti 1502 yılında yıkılmıştır.
Altın Orda’nın parçalanması sonucunda Kazan, Kırım, Astrahan, Kasım, Sibir, Ebu’l-Hayr, Şeybanî, Kazak hanlıkları ve Nogay Ordası gibi yeni siyasi oluşumlar ortaya çıkmıştır.
Devletin resmî yazışmalarında Orta Türkçe ve Uygur yazısı kullanılmış; Türkçe yarlıklar, fermanlar ve Türkçe yazılı sikkeler kültürel sürekliliği göstermiştir.
Kültür ve edebiyat
Altın Orda yöneticileri şehirler kurmuş, şairleri, fakihleri ve bilim insanlarını desteklemiştir. Seyfi Sarayî’nin Gülistan bi’t-Türkî, Kutb’un Hüsrev ve Şirin adlı eseri, Edige Destanı ve Codex Cumanicus dönemin önemli dil ve kültür ürünlerindendir.