3. Çağatay Devleti
Kuruluş ve coğrafya
Çağatay Devleti, Cengiz Han’ın ikinci oğlu Çağatay’a verilen Doğu Türkistan, Yedisu, Maveraünnehir ve Horasan çevresinde kurulmuştur. Karşı şehri merkezli devlet, yerleşik toplulukları ve ticari şehirleriyle diğer Moğol uluslarından ayrılmıştır. Çağatay’ın 1227 yılında temellerini attığı siyasi yapı 1370 yılında Timur’un hâkimiyetine kadar varlığını sürdürmüştür.
İslamlaşma, şehirleşme ve Türkleşme
1266 yılında tahta çıkan Mübarekşah, İslamiyet’i kabul eden ilk Çağatay hanı olmuştur. Kebek Han döneminde konargöçer hayatın yerine yerleşik hayat önem kazanmış, Karşı’da saray yaptırılmış ve ilk Çağatay parası bastırılmıştır. Şehirleşmeyle birlikte İslamlaşma ve dil bakımından Türkleşme hızlanmıştır.
Maveraünnehir’de yaşayan ve kent kültürüne uyum sağlayarak Türkleşen halk kendisini Çağataylı olarak adlandırmıştır. Bu toplulukların kullandığı dil Çağatayca veya Çağatay Türkçesi adıyla tanınmıştır.
XIV. yüzyılda Çağatay Devleti Altışahr, Moğolistan, Uyguristan ve Maveraünnehir gibi bölgelere ayrılmıştır. Tuğluk Timur doğu ve batı bölgelerini yeniden birleştirmiş; Duğlatlar Yedisu ve Doğu Türkistan’da, Barlaslar ise Maveraünnehir’de etkili olmuştur.
Örnek: Kebek Han’ın saray yaptırıp şehir merkezli yönetime ağırlık vermesi, konargöçer bir siyasi yapının yerleşik ve ticari şehirlerle bütünleşmesine örnektir.