Türkiye'de Sosyoloji Çalışmaları
Ziya Gökalp (1876-1924)
Eserlerinde Türk toplum yapısı, töre, örf, âdet, gelenek-görenek, hars (kültür), medeniyet, ahlak, din, siyaset konularını işlemiştir. 1915'te Dar-ul Fünun-u Osmanî'de (İstanbul Üniversitesi) Sosyoloji Enstitüsünü kurmuştur.
Ona göre sosyolojinin konusu kavimler ve medeniyetlerle, gruplar ve kurumlardır. Sosyolojinin amacı; toplumun temel özelliklerini ve kimliğini açıklayarak, tarihimizi ve kimliğimizi tanımada bize yardımcı olmaktır. Sosyoloji tümevarım yöntemini kullanarak grup ve kurumları incelemelidir.
Önemli Eserleri: \"Türkleşmek, İslamlaşmak ve Muasırlaşmak\", \"Hars ve Medeniyet\", \"Türkçülüğün Esasları\".
Hars ve Medeniyet: Gökalp'e göre kültür (hars); millîdir, doğaldır. Uygarlık (medeniyet); evrenseldir, yapaydır.
Prens Sebahattin (1878-1948)
Kamucu toplum yapısından bireyci toplum yapısına geçmenin gerekliliğini savunmuştur. Kamucu toplumda kişi değil; aile, zümre ya da devlet üstündür. Bireyci toplumda birey ve bireysel gayretler ön plandadır.
Görüşlerinde ademi merkeziyetçi bir yönetim anlayışını benimsemiştir. Bir merkezden değil, bir bölgenin kendi kendini yönetmesi olan ademi merkeziyetçilik fikrini ortaya attığı için çok tepki görmüştür. Gözlem ve monografi araştırma tekniklerine önem vermiştir.
Mübeccel Belik Kıray (1924-2007)
Toplumsal değişme, kentleşme, sanayileşme kavramlarına dikkat etmiştir. Uygulamacı, pozitivist, deneyselci yöntem ve teknikleri kullanmıştır.
Ereğli Ağır Sanayiden Önce Bir Sahil Kasabası adlı eseri Türkiye'de yapılan ilk kent araştırmasıdır. Ereğli'de yapılan demir çelik sanayi tesislerinin şehre getireceği toplumsal değişim ve dönüşümü incelemiştir.
Tampon Mekanizma: Toplumların değişme durumlarında geçici olarak denge ve bütünlüklerini sağlayan, bunalım ve çözülmenin önüne geçen kurumlara \"tampon mekanizma\" denir. Ona göre Türkiye'de kentlere yoğun göçler başlamış ve kentler düzensiz bir şekilde büyümüştür. Gecekondular bireyler için tampon kurum özelliği göstermektedir.
Diğer Sosyologlar
Türkiye'de sosyoloji çalışmalarına katkısı olan başka sosyologlar da vardır:
- Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu
- Cemil Meriç
- Şerif Mardin
- Hilmi Ziya Ülken
Önemli Kavramlar:
- Hars (Kültür): Millî, doğal, evrensel olmayan.
- Medeniyet (Uygarlık): Evrensel, yapay, milletler üstü.
- Ademi Merkeziyetçilik: Yerinden yönetim; bir bölgenin kendi kendini yönetmesi.
- Tampon Mekanizma: Değişme durumlarında denge ve bütünlüğü sağlayan kurumlar (gecekondular gibi).
Uygulama Örneği:
Aşağıdaki ifadelerin doğruluk değerlerini tablodaki yerlerine yazınız:
- Tipik bir Anadolu kasabasının ayrıntılı olarak incelemesini yapmak isteyen bir sosyolog sosyometri metodunu kullanır. → Yanlış (Monografi kullanır)
- \"Türkiye genelinde lise öğrencilerinin okul başarısında ailelerinin etkisi\" konusunu araştırmak isteyen bir sosyolog için uygun olan yöntem tarama yöntemidir. → Doğru
- Sosyolojide araştırma yaparken incelenecek toplumun kültürünü tanımak önemlidir. → Doğru
- Yöntem ve teknik aynı içeriğe sahip kavramlardır. → Yanlış
- Sosyometri tekniği grup içindeki lider ya da liderleri gösterdiği gibi yalnız kalan kişileri de gösterir. → Doğru
- Ziya Gökalp görüşlerinde ademi merkeziyetçi bir yönetim anlayışını benimsemiştir. → Yanlış (Prens Sabahattin)
- Tarihsel yönü olan çalışmalar için belgelere dayalı araştırma yöntemini kullanmak gerekir. → Doğru