Toplumsal Statü, Rol ve Saygınlık
Toplumsal Statü
Bireyin toplumdaki yerini, konumunu, mevkiini belirtmek için kullanılan bir kavramdır. Öğrenci, marangoz, milletvekili, yaşlı, genç, kadın gibi. Bu yeri belirleyen bizzat toplumun kendisidir.
Toplum, karmaşık sosyal ilişkiler üzerine kurulu olduğu için birey aynı anda birden fazla statüye sahip olabilir. Bir erkeğin baba, eş, amca, dayı, kuzen, kardeş, memur vb. statülere sahip olması gibi.
Statülerin Belirleyicileri: Servet, soy, cinsiyet, yaş, gelir seviyesi, dinî inanç, eğitim düzeyi, bireysel yetenek, sahip olunan iş ve işin önemi, medeni durum.
Statü Türleri
1. Verilmiş Statüler: Bireyin herhangi bir çabası olmadan doğuştan sahip olduğu, seçme şansının bulunmadığı statülerdir. Örnek: Cinsiyet, yaş, aile, soy, renk, akrabalık ilişkileri.
2. Kazanılmış Statüler: Bireyin çabası sonucu elde ettiği sonradan kazanılan statülerdir. Örnek: Üniversite öğrenciliği, öğretmenlik, hekimlik, arkadaşlık.
3. Anahtar Statü: Kişinin sahip olduğu statüler içerisinde toplumsal hayatta öne çıkan, baskın olan statüsüne denir. Anahtar statünün belirlenmesinde toplumun değerleri etkilidir. Ekonomik değerlerin ön planda olduğu toplumlarda bireylerin meslekleri genellikle anahtar statüdür.
Toplumsal Rol
Statüye uygun olarak yapılması gereken davranışlara toplumsal rol denir. Toplumsal statüler kişiyi belirli toplumsal kurallara uymaya zorlar. Bu kurallara uymak toplumsal rolü yerine getirmektir.
Toplumsal statü, statik iken toplumsal rol dinamiktir. Diğer bir deyişle rol, statünün davranışsal yönüdür. Bireyin rolünü yerine getirmesi, statünün verdiği hakları kullanması, ödevlerini yapmasıdır.
Rol Çeşitleri:
- Anahtar Rol: Bireyin baskın olan anahtar statüsüne uygun olarak yaptığı davranışlara denir.
- Gerçek Rol: Statü ile ilgili olarak bireyin yapabildiklerine denir.
- İdeal Rol: Toplumun bireyden yapmasını istediği davranışlara denir.
Rol Çatışması: Bireyin rolleri arasındaki uyumsuzluğa denir. Örnek: Hâkim olan bir babanın oğlunu yargılamak zorunda olduğunda yaşadığı durum.
Rol Pekişmesi: Bir rolün diğer bir rolün yerine getirilmesini kolaylaştırmasına denir. Örnek: Avukat birinin iyi bir siyasetçi olması, edebiyat öğretmeninin iyi bir yazar olması.
Toplumsal Saygınlık (Prestij):
Kişinin statülerine toplumun verdiği değere toplumsal saygınlık (prestij) denir. Statülerin saygınlıkları toplumdan topluma ya da aynı toplumda zaman içinde değişikliğe uğrayabilir.
Birey bu saygınlığı ya statüsü nedeniyle ya da kişisel özellikleriyle elde eder:
- Statüsel Saygınlık: Statüden kaynaklanan saygınlık. Aynı statüye sahip kişilerde aynıdır. Kişi statüsünü kaybedince statüden kaynaklanan saygınlığını da kaybeder.
- Kişisel Saygınlık: Kişinin hem mesleğini iyi yapması hem de olumlu kişilik özelliklerine sahip olması sonucu kazanılır. Aynı işi yapan iki diş hekimi ya da iki öğretmen aynı kişisel saygınlığa sahip olamayabilir.
Önemli: Statüsel saygınlık, kişisel saygınlığın güvencesi değildir. Yalan söyleyen bir avukat, sarhoş olarak işe gelen bir müdür, hastasına gerekli özeni göstermeyen bir doktor, statüsü ne olursa olsun kişisel saygınlığa sahip değildir.
Uygulama Örneği:
Aşağıda verilen ifadelerin doğruluk değerlerini (D-Y şeklinde) karşılarına yazınız:
- Statüler toplumdan topluma değişmez. → Yanlış
- Sağlıklı sosyalleşme bireye olumlu davranışlar kazandırır. → Doğru
- Bireyin toplumda sahip olduğu konuma rol denir. → Yanlış (Statü)
- Statülere bağlı olarak roller zaman içinde değişiklik gösterir. → Doğru
- Doğuştan getirilen statülerde eğitim ve yeteneklerin önemli bir payı vardır. → Yanlış
- Kişisel saygınlık kişinin hem mesleğini iyi yapması hem de olumlu kişilik özelliklerine sahip olması sonucu kazanılır. → Doğru
- Anaokulu öğretmeni olan bir annenin, çocuklarını eğitirken bu bilgisini kullanması rol pekişmesidir. → Doğru
- Subayın kendi aile üyelerine askermiş gibi davranması rol çatışmasıdır. → Doğru