Toplumsal Kontrol, Sapma ve Çeşitleri
Toplumsal Kontrol
Toplumların kendi varlıklarını ve düzenlerini devam ettirmek için değer ve normlara uygun olmayan davranışları engellemeye yönelik olarak almış olduğu önlemlere toplumsal kontrol denir.
Toplumsal kontrol, yaptırım gücünü hukuktan ya da toplumdan topluma değişen kurallardan (ahlak, din, gelenek gibi) alır.
Toplumsal Kontrol Mekanizmaları:
Resmî Toplumsal Kontrol: Bireylerin gösterecekleri davranışların hangilerinin cezalandırılacağı, bu cezaların kimlerce verileceğini belirten toplumsal kontrol düzenlemeleridir. Resmî toplumsal kontrolü sağlayan en büyük kurum devlettir. Yazılı normlara göre davranılmadığında devletin resmî organları tarafından para veya hapis cezası, hak mahrumiyetleri ya da toplumsal hizmetlerde çalıştırılma şeklinde kontrol sağlanır.
Resmî Olmayan Toplumsal Kontrol: Gücünü yazısız normlardan alan, birey davranışına yön veren kontrol biçimidir. Dine, ahlaka, geleneklere dayalı yaptırımlardır. Bu yaptırımları toplum uygular. Yaptırımlar belirsizdir ve yazılı değildir. Yazısız normlara göre davranılmadığında toplum ayıplama, kınama ve dışlama şeklinde bireyde baskı oluşturur.
Toplumsal Sapma
Bireylerin toplumun değer ve normları dışına çıkan davranışlarına toplumsal sapma denir. İsyan, cinayet, hırsızlık, rüşvet, intihar, kahramanlık, ırk ayrımcılığına karşı çıkmak sapma olgusuna örnek verilebilir.
Bir davranışın normal ya da anormal olması tamamen o toplumda benimsenen genel kabul görmüş değer ve davranış kalıpları ile ilgilidir. Hangi davranışların sapma olduğu toplumdan topluma değişir.
Sapma Türleri:
1. Olumlu Sapma: İdeal davranış örüntüleri yönünde sapmadır. Zamanla toplumun yücelttiği ve erdemli olarak adlandırdığı davranış biçimlerine doğru yöneltilen bir uyumdur. Örnek: M. Gandi, Malcom X gibi liderlerin mücadeleleri; G. Galilei, G. Bruno gibi bilim adamlarının gayretleri.
2. Olumsuz Sapma: Toplumun onaylamadığı, hoş karşılanmayan davranışlar yönündeki sapmadır. Örnek: Uyuşturucu madde kullanımı, şiddete başvurma, kumar oynama, evden kaçma.
Toplumsal Sapmanın Nedenleri:
- Savaş, göç, ihtilâl gibi hızlı değişme dönemleri
- Bireyin sosyalleşme sürecinde toplumun kültürünü, değer yargılarını öğrenememesi, topluma yabancılaşması
- Toplumdaki yaptırımların ve cezaların caydırıcılık özelliğinin olmaması
- İşsizlik, adaletsiz gelir dağılımı gibi ekonomik nedenler
- Kişilik bozukluğu, zekâ geriliği gibi psikolojik nedenler
- Kültürel çatışmalar (köyden kente ya da bir ülkeden başka bir ülkeye göç)
Kırık Cam Teorisi: Suçlarla mücadelede küçük suçların bile önlenmesi gerektiğini savunur. Metruk bir binanın kırılan ilk camı tamir edilmezse, kısa sürede tüm camlarının kırılacağı; bir yere atılan ilk çöp kaldırılmazsa, kısa sürede çöp dağlarının oluşacağı görüşüdür. Bu teori, toplumsal kontrolün önemini vurgular.
Uygulama Örneği:
Soru: Sonsuz evren görüşünü savunduğu için ölüme mahkûm edilerek diri diri yakılan Bruno: \"Ne gördüğüm hakikati gizlemekten hoşlanırım ne de bunu açıkça ifade etmekten korkarım. Aydınlık ve karanlık arasındaki, bilim ve cehalet arasındaki savaşa her yerde katıldım. Bundan dolayı her yerde zorlukla karşılaştım. Cehaletin babaları olan resmî akademisyenlerin yanı sıra, kalın kafalı çoğunluğun öfkesini de hedef olarak yaşadım\" der.
Toplumun sıkı sıkıya bağlı olduğu normlardan ve değerlerden farklı olan, cesaret ve kararlılık isteyen Bruno'nun bu davranışı hangi sapmaya örnek olabilir?
Cevap: Olumlu sapma. Çünkü Bruno, toplumun sıkı sıkıya bağlı olduğu normlardan ve değerlerden farklı olan, cesaret ve kararlılık isteyen bir davranış sergilemiştir. Bu davranış, daha sonra toplum tarafından kabul görmüş ve bilimsel ilerlemeye katkı sağlamıştır.