Toplumsal Yapı ve Unsurları
Toplumsal Yapı Nedir?
Yapı, ayrı ayrı parçaların sistemli ve düzenli ilişkilerinden doğan bütündür. Toplumsal yapı, toplumdaki organize olmuş ilişkilerin bir bütünüdür ve toplumun bir çerçevesidir.
Toplumu oluşturan öğeleri, bu öğelerin toplum içerisindeki yerleri ve aralarındaki ilişkiler ile bu ilişkilerin işleyişindeki düzenlilikleri ifade eder. Toplumsal yapı, bireyler arası ilişkilerin ortaya çıkardığı gruplar ve kurumların toplamından oluşan bir bütün olduğundan, toplumsal yapıdaki öğelerden birindeki değişme ve gelişme diğerlerini de etkiler.
Toplumsal Yapının Unsurları
1. Kültürel Yapı (Manevi Yön): Sosyal örgütler (dernekler, mesleki ve ticari kuruluşlar), sosyal zümreler (cemaat, cemiyet, tabaka, sınıf), sosyal kurumlar (hukuk, eğitim, ekonomi, siyaset, ahlak) bireyler arası ilişkiler sonucu ortaya çıkan toplumsal normlar, değerler, inançlar, yaptırımlar, statüler, roller vb. bu yapıyla ilgilidir.
2. Fiziki Yapı (Maddi Yön): İki açıdan ele alınabilir:
- Demografik Yapı: Nüfusu, sayı yönünden inceleyen bilime demografi denir. Nüfus, toplumsal yapının en canlı ve dinamik unsurudur.
- Yerleşim Biçimleri ve Coğrafi Konum: İklim şartları, insanların yaptığı ekonomik uğraşlarını, giyim ve beslenme tarzlarını şekillendirir.
Yerleşim Biçimleri
1. Köy Toplumsal Yapısının Özellikleri:
- Ekonomi, tarım ve hayvancılığa dayalıdır.
- Kültürel yapı homojendir (aynı özellikleri gösteren-tek tip).
- Nüfus yoğunluğu azdır.
- Birincil (samimi) ilişkiler hâkimdir.
- Statü değiştirme oldukça sınırlıdır.
- İşbölümü cinsiyete dayalıdır.
- Toplumsal kontrol, gelenek ve göreneklerle sağlanır.
- Mekanik dayanışma vardır.
- Toplumsal hareketlilik pek görülmez, değişim az ve yavaştır.
2. Kent Toplumsal Yapısının Özellikleri:
- Ekonomi; ticaret, sanayi ve hizmete dayalıdır.
- Kültürel yapı heterojendir (farklı özelliklere sahip-çok çeşitli).
- Nüfus yoğunluğu fazladır.
- İkincil (resmî) ilişkiler hâkimdir.
- Statülerde değişme çok sık görülür.
- İş bölümü teknik ve uzmanlaşmaya dayalıdır.
- Toplumsal kontrol hukuk kuralları ile sağlanır.
- Organik dayanışma vardır.
- Toplumsal hareketlilik vardır, değişim çok ve hızlıdır.
3. Metropol: Sanayileşmenin artmasıyla birlikte kentler tek merkezli olmaktan çıkıp çok merkezli büyük kentler hâlini almıştır. Nüfusu bir milyondan fazla olan \"metropol kent\" sadece kendilerine değil çevrelerindeki irili ufaklı kentlere üretim, ticaret, ulaşım, kültür, sanat, eğitim gibi birçok alanda hitap edebilen çok merkezli kentlerdir. İstanbul, İzmir, Adana, Bursa gibi kentler metropol kent olarak adlandırılır.
Millet (Ulus):
Bir toprak parçası üzerinde yaşayan, ortak bir dil, kültür, tarih, duygu-düşünce gibi kendine has özellikleriyle diğer topluluklardan ayrılan, çeşitli tehlikelere karşı birlikte hareket edebilen topluluklara millet denir.
Milleti Oluşturan Unsurlar:
- Maddi Unsurlar: Irk Birliği, Toprak Birliği, Ekonomi Birliği, Din Birliği, Dil Birliği, Ülkü Birliği, Tarih ve Kültür Birliği
- Manevi Unsurlar: Millet olma bilinci, ahlaki ve manevi değerler
Millet olma bilinci toplumsal yapıyı güçlendiren en önemli unsurlardandır. Ahlaki ve manevi değerlerle güçlenen millî birlik ve beraberlik sayesinde toplumsal dayanışma ve yardımlaşma gelişir, toplumsal kalkınma sağlanır, yıkıcı ve bölücü dış tehditlere karşı mücadele potansiyeli kazanılır.
Uygulama Örneği:
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere parantez içinde verilen kavramları doğru olarak yerleştiriniz:
- Duyarlılık, demokrasi, sevgi, saygı, sorumluluk gibi toplumsal değerler toplumsal yapı ve toplumsal düzenin devamlılığı için çok önemlidir.
- Toplumsal yapıyı oluşturan unsurlardan herhangi birindeki değişiklik dengeyi bozar ve hepsinde yeni değişiklikler meydana getirir.
- Sosyal ilişkiler, statüler, roller, değerler, normlar ve kurumlar toplumsal yapının manevi unsurlarıdır.
- Feodal düzenin yıkılışı ve kapitalist düzenin oluşumu döneminde ortaya çıkan, toprak, ekonomik yaşam, duygu, dil ve kültürel özellikler yönünden ortaklaşa niteliklere sahip en geniş insan topluluğuna millet denir.
- Metropol sadece kendilerine değil çevrelerine de üretim, ticaret, ulaşım, kültür, sanat, hizmet sektörü, eğitim gibi birçok alanda hitap edebilen çok merkezli kentlerdir.
- Genellikle tarım ve hayvancılıkla geçimin sağlandığı, yeterince iş bölümü ve örgütlenmenin olmadığı küçük yerleşim birimleri köy olarak tanımlanır.