Toplumsal Tabakalaşma ve Türleri

Toplumsal Tabakalaşma Nedir?

Toplumu oluşturan bireylerin yaşama biçimleri, servet, eğitim düzeyi, siyasal güç, prestij, mesleki statü ve gelirlerine göre hiyerarşik (aşamalı) olarak birbirinden farklılık gösteren sınıflar hâlinde sıralanmasına toplumsal tabakalaşma denir.

Toplumsal tabaka, toplumsal özellikleri (makam, servet, güç, yaşam biçimi) bakımından birbirlerine yakın olan insanların oluşturduğu bütünlüğe denir.

Tabakalaşma Piramidi: Toplumsal tabakalaşma piramidi alt, orta ve üst tabakadan oluşur. Gelişmiş ülkelerde orta tabaka daha geniş ve sayıca daha fazladır. Gelişmemiş ülkelerde ise üst tabaka daha dar ve sayıca daha azken, alt tabaka daha geniş ve sayıca daha fazladır.

Tabakalaşma Türleri

1. Kapalı Sınıf Tabakalaşması: Tabakalar arası geçişe hiçbir şekilde izin verilmeyen tabakalaşma türüdür. Bireyler başarı ve yeteneklerine göre değil de, ırk, renk, aile, gelenek gibi ölçütlere göre belirli tabakalar içinde yer alır. Örnek: Hindistan'daki kast sistemi, Antik Yunan'da kölelik düzeni.

2. Yarı Açık Sınıf Tabakalaşması: Tabakalar arasında geçiş belirli katı kurallara bağlı olarak gerçekleşir. Hiçbir birey kendi kişisel başarısı ve yeteneğiyle yükselemez, statüler doğuştandır fakat sürekli değildir. Örnek: Orta Çağ Avrupa'sında zümre sistemi (Feodalizm).

3. Açık Sınıf Tabakalaşması: Tabakalar arası geçişin demokratik kurallara göre serbest olduğu tabakalaşma biçimidir. Örnek: Günümüzün tabakalaşma sistemi. Yoksul bir aile çocuğu okuyarak bilim adamı (Aziz Sancar gibi) ya da yeteneği sayesinde tanınan bir sporcu, sanatçı olabilir.

Türk Toplumunda Tabakalaşma

Osmanlı Devleti'nin Sosyal Tabakalaşma Sistemi: XVI. yüzyılın ortalarına kadar Osmanlı devlet ve toplum yapısı incelendiğinde bütün toplum fertlerinin başlıca şu iki kategoriye ayrıldığı görülür: Yönetilenler (reaya) ve yönetenler.

Yönetenler:

• Saray halkı: Padişah ve ailesi
• Seyfiye: Vezirler, beylerbeyi, sancakbeyleri gibi yönetim görevini üstlenen sınıf
• Kalemiye: Defterdarlar, nişancılar ve reisülküttaplar olmak üzere devletin yazışma işlerini, maliye ve dışişlerini üstlenen sınıf
• İlmiye: Kazasker, şeyhülislam, müderrisler ve kadılar olmak üzere eğitim, adalet işlerini gerçekleştiren sınıf

Yönetilen (reaya): Heterojen bir kitledir. Sadece tarımsal üretim yapanları değil, şehirli, esnaf ve zanaatkârları da içermektedir.

Osmanlı Devleti'nde Batılı anlamda sosyal tabakalaşma ve sosyal sınıflar oluşmamıştır. İnsanlar belli bir grubun mensubu olarak kişilik özelliklerine ve yeteneklerine göre diğer gruba geçebilirlerdi. Enderun'da alınan eğitimden sonra askerî sınıfa girilebilmekte ve genellikle seyfiye içinde en yüksek mevkilere ulaşılabilmekteydi.