Toplumsal Hareketlilik
Toplumsal Hareketlilik Nedir?
Coğrafi mekândaki yer değiştirmeler veya sınıflar ve tabakalar arasındaki yer değiştirmelere toplumsal hareketlilik denir.
Eğitim imkânlarının artması, gelenek ve göreneklere bağlılığın azalması, siyasi ve ekonomik değişmeler, demografik etmenler, ailenin toplumsal yapısı vs. toplumsal hareketliliğin artmasına ve azalmasına neden olur.
Hareketlilik Türleri
1. Dikey Hareketlilik: Bireylerin gelir düzeylerinde, saygınlıklarında ve yaşam biçimlerinde belirgin ve önemli değişikliklere neden olan, alt tabakadan üst tabakaya geçiş veya üst tabakadan alt tabakaya iniş biçimindeki değişmelerdir.
Demokrasinin geliştiği toplumlarda herkese eğitim imkânı veren eğitim hakkı ve eğitimde fırsat eşitliği ilkesi ile sanayileşmenin gerektirdiği iş bölümü ve uzmanlaşma, bireylerin tabaka atlama ya da sınıfsal konumunu değiştirmesine izin vermekte hatta teşvik etmektedir.
Yukarıya doğru hareketlilikte kişi statü elde ederken aşağı doğru hareketlilikte statü kaybına uğrar. Örnek: Bir çiftçi çocuğunun başbakan olması (yukarı), bir fabrika sahibinin iflas edip işçi olması (aşağı).
2. Yatay Hareketlilik: Aynı tabaka içinde sınıflar arasında gerçekleşen değişimlerdir. Bireylerin gelir düzeylerinde, saygınlıklarında ve yaşam biçimlerinde önemli değişiklikler oluşmaz. İki türlüdür:
a) Coğrafi Hareketlilik: Ticari, siyasi, turizm gibi amaçlarla bir ülkeden başka bir ülkeye veya ülke içinde bir bölgeden başka bir bölgeye yapılan göçlerdir. Örnek: Köydeki tarım işçisinin kente göç ederek fabrika işçisi olması.
b) Mesleki Hareketlilik: Aynı tabaka içinde bireyin mesleğini veya işini değiştirmesidir. Örnek: Bir avukatın noterlik yapmaya başlaması, bir manavın bakkal mesleğine geçmesi.
Toplumsal prestij ve gelir düzeyi açısından aynı olan meslekler arasında geçişler bu anlamda yatay hareketliliktir.
Toplumsal Hareketliliği Etkileyen Faktörler:
- Eğitim: Eğitim imkânlarının artması, dikey hareketliliği kolaylaştırır.
- Ekonomik Değişmeler: Sanayileşme, yeni iş alanları yaratır.
- Siyasi Değişmeler: Demokratikleşme, eşitlik ilkelerinin yaygınlaşması.
- Demografik Etmenler: Nüfus artışı, göçler.
- Gelenek ve Görenekler: Geleneksel bağların zayıflaması hareketliliği artırır.
Önemli: Toplumsal hareketlilik, açık sınıf tabakalaşmasının olduğu toplumlarda daha fazladır. Kapalı sınıf tabakalaşmasında ise hareketlilik neredeyse imkânsızdır.
Uygulama Örneği:
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere parantez içinde verilen kavramları doğru olarak yerleştiriniz:
- Mesleki statü, gelir ve eğitim düzeyi, servet, siyasal güç, yaşam biçimi toplumsal tabakalaşmayı belirleyen ölçütlerdir.
- Gelişmiş toplumlarda bugün nüfusun büyük bir bölümü orta tabaka içinde yer alır.
- \"Attan inip eşeğe binme\" deyimi sosyolojide dikey hareketlilik örnektir.
- Pamuk tarlasında çalışan işçilerin daha sonra fındık bahçesinde çalışması yatay hareketlilik örnektir.
- Osmanlı'da Enderun mektebinde okuyan azınlığa mensup bir öğrenci zekâsı, yeteneği ve çalışkanlığı ile iyi bir konuma gelebilmesi yarı açık sınıf tabakalaşması türüne örnektir.
- Sanayi toplumunda ortaya çıkan açık sınıf tabakalaşmasıyla birlikte toplumsal hareketlilik hızlanmıştır.