Toplumsal Değişme ve Etkileyen Faktörler
Toplumsal Değişme Nedir?
Bir toplumdaki sosyal ilişkiler ağında, değerlerinde, kurumlarında, iletişim ve etkileşim biçimlerinde kısaca sosyal yapısında meydana gelen dönüşümlerdir.
Her toplumsal değişme, belirli bir zamanda, belli bir mekânda ve birtakım insanlar arasında geçer. Örnek: Ataerkil aileden çekirdek aileye, teokratik rejimden demokrasiye, yarı kapalı tabakalaşmadan açık tabakalaşmaya geçiş.
Önemli: Değişme kavramı gelişme ya da ilerleme kavramlarıyla eşanlamlı değildir. Değişmenin yönü ilerleme olduğu gibi gerileme de olabilir. Toplumsal değişme kavramı, gelişme ve ilerleme gibi iyiye veya kötüye doğru yön bildiren bir kavram değildir. Bu nedenle toplumsal gelişme ve ilerleme değer yargısı içerirken, değişme değer yargısı içermeyen nesnel bir kavramdır.
Toplumsal Değişmenin Özellikleri
- Toplumsal değişme zorunlu, sürekli ve kaçınılmaz bir süreçtir.
- Toplumsal değişme bazen plansız (deprem, sel) bazen de planlı (eğitim reformu) gerçekleşebilir.
- Toplumsal değişmenin hızlı olması bunalımlara yol açabilir.
- Bir alandaki toplumsal değişme diğer alanlardan bağımsız değildir.
- Toplumsal yapının maddi unsurlarındaki değişme, manevi unsurlardakinden daha hızlıdır.
Toplumsal Değişmeyi Etkileyen Faktörler
1. Fiziki Çevre: Bir bölgenin yeryüzü şekilleri, ikliminin ılıman ya da kurak olması, denize ve ormanlık alanlara uzaklık ya da yakınlık durumu, sahip olunan yeraltı ve yerüstü zenginlikleri toplumsal yapı üzerinde etkilidir. Örnek: Deniz kıyısında ya da ovada yer alan dışa dönük toplumlarda değişim hızlıyken, kara içinde ya da dağlık bir bölgede yer alan kapalı toplumlarda ise daha yavaştır.
2. Ekonomi: Ekonomik kaynakların azlığı ya da çokluğu, gelir dağılımının adaletli olup olmaması, gelişmiş bir üretim biçiminin varlığı toplumsal grupların, tabaka ve sınıfların ilişki ve değişme yönünü olumlu ya da olumsuz biçimde etkilemektedir.
3. Modernleşme: Geleneksel toplumların modern toplumlara dönüşme sürecini ifade eden bir kavramdır.
4. Küreselleşme: Ulaşım ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler sonucunda politik, sosyal, ekonomik ve kültürel ilişkilerin millî sınırları aşarak dünyaya yayılması.
5. Bilim ve Teknoloji: Bilim ve teknolojideki gelişmeler üretim ve tüketim biçimlerini, insan ilişkilerini, normları, kurumları, değerleri, düşünüş biçimlerini ciddi düzeyde etkileyerek büyük değişmelere neden olmuştur.
6. Demokratikleşme: Değişen dünyada yönetim anlayışı ve biçimlerinin aynı kalması beklenemez. Demokratikleşme çabaları toplumun kalkınması, ilerlemesi, gelişmesi kısaca toplumsal değişmenin olumlu yönde gerçekleşmesinin garantisidir.
7. Kültür: Kültürün maddi ve manevi kültür olmak üzere iki boyutu vardır. Maddi kültür teknolojiden ve üretilen ürünlerden oluşurken manevi kültür; inançlardan, değerlerden, normlardan ve sembollerden oluşur. Maddi kültür manevi kültürden daha hızlı değişir.
8. Demografi: Nüfus toplumsal değişimin en önemli unsurlarındandır. Nüfusun artışı ve hareketliliği, değişik unsurları etkileyerek toplumsal değişimde önemli bir rol oynar. Hızlı nüfus artışı; çarpık kentleşme, gelir dağılımı, barınma, eğitim gibi konularda yeni düzenlemeler gerektirir.
9. Kitle İletişim Araçları: Toplumsal değişime etki eden faktörlerden biri de kitle iletişim araçlarının tüm dünyada hızla çoğalmasıdır. Özellikle radyo, televizyon ve İnternet ekonomik yönden gelişmiş ülkelerin olgularını aktararak; onların siyasal, ekonomik, toplumsal ve kültürel yaşantılarına özgü bilgiler vererek, gelişmekte olan ülke insanının kendi gelenekleri üzerinde değişik yönden düşünmesini sağlar.
Uygulama Örneği:
Aşağıda verilen ifadelerin doğruluk değerlerini (D-Y şeklinde) karşılarına yazınız:
- Her toplumsal değişme bir ilerleme ve gelişme değildir. → Doğru
- Manevi kültür teknolojiden ve üretilen ürünlerden oluşurken, maddi kültür inançlardan, değerlerden, normlardan ve sembollerden oluşur. → Yanlış (Maddi kültür teknolojiden ve üretilen ürünlerden oluşurken, manevi kültür inançlardan, değerlerden, normlardan ve sembollerden oluşur.)
- Nüfusun artışı, hareketliliği ve niteliğinin değişimi hem kısa hem de uzun vadede toplumsal değişimde önemli bir etkendir. → Doğru
- Toplumsal değişme; manevi değerlerine bağlı, geleneksel toplumlarda daha hızlı, maddi değerlere önem veren sanayileşmiş toplumlarda ise daha yavaştır. → Yanlış (Toplumsal değişme; manevi değerlerine bağlı, geleneksel toplumlarda daha yavaş, maddi değerlere önem veren sanayileşmiş toplumlarda ise daha hızlıdır.)
- Toplumsal kurumlar, gelenekler, örfler ve hatta bireyler bir toplumda, değişmelere direnç gösterebilirler. → Doğru
- Toplumsal gelişme, toplumsal bütünleşme olmadan da gerçekleşebilir. → Yanlış
- Toplumların ekonomik gelişme düzeyi insanın, sosyal grupların, tabaka ve sınıfların ilişki ve değişme yönünü olumlu ya da olumsuz biçimde etkilemektedir. → Doğru
- \"Tüfek icat oldu mertlik bozuldu\" deyimi toplumsal değişmede fiziki çevrenin etkisini ifade eder. → Yanlış (teknolojinin)