Duyum ve Özellikleri
Duyum Nedir?
Duyum: Dışsal bir uyarıcıyla ilgili ilk farkındalığımızdır; nörofizyolojik bir olaydır.
Temel duyumlar: görme, işitme, koku, tat, dokunma, hareket ve kas, hal (durum), denge.
Görme Duyumu: Duyu organı gözdür. Göze gelen ışık görme duyumunu oluşturur.
İşitme Duyumu: Duyu organı kulaktır. Ses dalgalarının kulak zarını titreştirmesiyle başlar.
Koku Duyumu: Burun boşluğundaki koku alıcılarında başlar. İnsanlar 10.000 ile 40.000 arasında farklı kokuyu ayırt edebilir.
Tat Duyumu: Dil, damak ve boğazda bulunur. Acı, tatlı, ekşi ve tuzlu olmak üzere 4 temel tat vardır. Dilin uç kısmı tatlı ve tuzluya, yan kısımları ekşiye, arka kısmı ise acıya duyarlıdır.
Dokunma Duyumu: Derinin bir şeye dokunmasından meydana gelir.
Hareket ve Kas Duyumu: Bedenimizin ve hareketlerimizin bilincinde olmamızı sağlar.
Hâl (durum) Duyumu: İç organlarımız hakkında bilgi verir (açlık, susuzluk, yorgunluk).
Denge Duyumu: İç kulaktaki yarım daire kanallarında bulunur.
Duyum Eşiği
Alt Duyum Eşiği: Duyu organlarının bir uyarıcıyı fark etmeye başladığı en düşük noktadır.
Üst Duyum Eşiği: Duyu organlarının bir uyarıcıyı fark etmeye başladığı en yüksek noktadır. İnsan gözü 380-760 milimikron arası ışınları görür. Kulak 20-20.000 frekans arası sesleri duyar.
Farklılaşma Eşiği: Uyarıcının şiddetinde oluşan değişikliğin fark edilebilmesi için gerekli olan en az miktardır.
Duyumun Özellikleri
Duyumun meydana gelmesi için: uyarıcı kaynağa ihtiyaç vardır; duyu organlarının sağlam ve yeterli olması gerekir; duyum nörofizyolojik bir olaydır; uyarıcının iletilebileceği ortamın uygun olması gerekir; uyarıcının şiddetinin duyum eşikleri arasında olması gerekir.
Önemli Noktalar:
- Duyu organları organizmanın çevreye açılan pencereleridir.
- Duyum eşikleri insandan insana değişebileceği gibi, hayvanlar arasında da çeşitlilik gösterir.
- Mutlak eşik değerleri: Tat için 500 lt suda 1 gram sofra tuzu; koku için üç odalı bir evde yayılan bir damla parfüm; dokunma için bir sineğin kanadının 1 cm yükseklikten yanağınıza çarpması; işitme için 6 metre uzaklıktan bir kol saatinin sesi; görme için karanlıkta 50 km uzaklıktan bir mum ışığının alevi.
Örnekler:
- Deprem sesini insanlar duyamazken hayvanlar duyar ve bölgeyi terk eder.
- Bir kurbağa sinek vızıltısını duyabilirken yanında patlayan silah sesini duyamaz.
- Dilin uç kısmı tatlı ve tuzluya, yan kısımları ekşiye, arka kısmı acıya duyarlıdır.
- Kedi sırt üstü düşmekte olduğu yerden denge duyumu sayesinde dört ayak konumuna geçer.