Öğrenme Türleri
Klasik Koşullanma
Organizmanın doğal uyarıcıya gösterdiği tepkiyi yapay uyarıcıya da göstermeyi öğrenmesidir. İlk kez Rus bilim adamı İ. Pavlov tarafından ortaya atılmıştır.
Pavlov'un deneyi: Köpeğe önce zil çalınıp sonra yiyecek verilmiştir. Bir süre sonra yalnızca zil çalındığında köpek yiyecek gelecek beklentisi içinde zile karşı da salya tepkisi göstermiştir.
Temel kavramlar:
- Koşulsuz uyarıcı: Doğal uyarıcı (yiyecek)
- Koşulsuz tepki: Doğal tepki (salya)
- Koşullu uyarıcı: Öğrenilmiş uyarıcı (zil)
- Koşullu tepki: Öğrenilmiş tepki (zile salya)
Edimsel (Operant) Koşullanma
Ödüle götüren ya da cezadan kurtaran bir davranışın yapılmasını öğrenmektir. B.F. Skinner tarafından ortaya atılmıştır.
Skinner kutusu deneyi: Aç fare, kutuda rastgele hareketler yaparken tesadüfen pedala basmış ve yiyecek düşmüştür. Denemeler sonucu fare doğrudan pedala basmayı öğrenmiştir.
Pekiştirme: Bir davranışın tekrarlanma olasılığını artırma sürecidir.
- Olumlu pekiştireç: Davranışın ardından verilerek davranışın tekrarlanma olasılığını artıran uyarıcılar (ödül, takdir, aferin)
- Olumsuz pekiştireç: Ortadan kaldırıldığında davranışın ortaya çıkma olasılığını artıran uyarıcılar (acıdan kurtulma, rahatsızlıktan kaçınma)
Bilişsel Öğrenme
Öğrenmelerin tümü U-T (uyarıcı-tepki) davranışları biçiminde değildir. Çoğu öğrenmelerde zihinsel etmenlerin rolü büyüktür. Biliş, insanın dünyayı tanıma, anlama ve öğrenmeye yönelik gösterdiği tüm zihinsel etkinliklerdir.
Yer öğrenme: Organizmanın çevredeki nesnelerin mekân içindeki yerleriyle ilgili bilişsel harita oluşturmasıdır.
Sezgisel öğrenme (Kavrayış yoluyla öğrenme): Çözülmesi gereken problemin kavramları, elemanları arasındaki ilişkinin farkına birdenbire varılarak öğrenmenin gerçekleşmesidir. Köhler'in şempanze deneyi bu öğrenmeye örnektir.
Model Alarak (Taklit Yoluyla) Öğrenme
Başka insanların davranışlarını gözleyerek ya da onları taklit ederek öğrenme yoludur. Tutumlar, kalıp yargılar, önyargılar çoğu kez taklit yoluyla edinilir.
Farkına Varmadan (Örtük-Gizil) Öğrenme
Bilinçli bir çaba harcamaksızın istem dışı gerçekleşen öğrenmedir. Tolman'ın labirent deneyleri bu öğrenmeye örnektir.
Psiko-Motor (Devimsel) Öğrenme
Bir işin, davranışın nasıl daha iyi, hızlı, doğru ve hatasız yapılacağını öğrenmektir. Beden, kas, zihin ve yapılacak iş arasında eşgüdüm gerekir.
Deneme-Yanılma Yoluyla Öğrenme
Amaca ulaşmak veya problemi çözmek için çeşitli davranışlarda bulunulur. Çözümü sağlayan davranışlar benimsenir, sağlamayanlar terk edilir.
Önemli Noktalar:
- Klasik koşullanmada organizma pasif, edimsel koşullanmada aktiftir.
- Klasik koşullanmada önce uyaran vardır (U-T); edimsel koşullanmada önce davranış yapılır (T-U).
- Olumsuz pekiştirme ceza ile karıştırılmamalıdır. Olumsuz pekiştirme davranışı güçlendirir, ceza davranışı zayıflatır.
- Genelleme, ayırt etme, sönme ve kendiliğinden geri gelme koşullanmanın temel kavramlarıdır.
- Fobiler, reklamlar, batıl inançlar koşullanma yoluyla öğrenilir.
Örnekler:
- Yemek kokusunun açlık hissini uyandırması klasik koşullanmadır.
- Çocuğun her ağladığında isteğinin yerine getirilmesi edimsel koşullanmadır.
- Sirklerde hayvanların yaptıkları hareketler biçimlendirme yöntemiyle öğretilir.
- Köhler'in şempanzesi sandığı sürükleyerek muzu almayı başarmıştır (sezgisel öğrenme).
- Oyuncaklarıyla oynayan çocuğun çalan müziğin sözlerini öğrenmesi farkına varmadan öğrenmedir.