Zekâ ve Niteliği
Zekâ Nedir?
Zekâ, insana ait bireysel farklılıklar açısından en önemli konulardan biridir. Fransız psikolog A. Binet'e göre zekâ, iyi düşünme, iyi anlama, iyi akıl yürütme yeteneğidir. Günümüzde zekânın ayrı bir yetenek olmadığı; algılama, öğrenme, düşünme, bellek gibi yeteneklerin oluşturduğu genel bir düzey olduğu görüşü ağır basmaktadır.
Zekânın Belirleyicileri
Yapılan araştırmalar, zekâyı belirleyen temel faktörlerin kalıtım ve çevre olduğunu göstermektedir. Zekâ üzerinde kalıtımın etkisinin çevrenin etkisinden daha fazla olduğu söylenebilir (kalıtımın etkisi %75, çevrenin %25).
Zekâ Düzeyleri
| Zekâ Düzeyi | Tanımı |
|---|---|
| 140 ve üstü | Dahi |
| 130-139 | Çok üstün zekâ |
| 120-129 | Üstün zekâ |
| 110-119 | İleri zekâ |
| 90-109 | Normal zekâ |
| 80-89 | Donuk veya tutuk zekâ |
| 70-79 | Sınır veya düşük zekâ |
| 50-69 | Hafif derece (eğitilebilir) zekâ geriliği (Moron) |
| 31-49 | Orta derecede (öğretilebilir) zekâ geriliği (Embesil) |
| 20 ve altı | Ağır derecede zekâ geriliği (İdiot) |
Zekâ Testleri
Zekâ testleri; dil becerileri, sözsüz muhakeme, soyut düşünme, görsel-uzaysal beceriler, dikkat ve bilgi işlemenin hızı gibi zekâyı oluşturan çeşitli işlevleri ölçmek için hazırlanan materyallerdir.
İyi bir zekâ testinin özellikleri:
- Güvenirlik: Aynı işlemle benzer koşullarda tekrarlanan ölçümlerin benzer sonuçlar vermesidir.
- Geçerlilik: Test neyi ölçmek için hazırlanmışsa onu ölçmesi gerekir.
- Normları olmalıdır: Standart bir gruba dayanan normlara sahip olmalıdır.
- Standardizasyon: Testin belirli bir düzen, yönerge, zaman sınırlaması gibi koşullar değişmeden uygulanmasıdır.
Zekâ testleri: Stanford-Binet Zekâ Ölçeği, Wechsler Zekâ Ölçeği (WPPSI, WISC-R, WAIS-R).
Zekâ Türleri (Çoklu Zekâ Kuramı)
Howard Gardner tarafından geliştirilen çoklu zekâ kuramına göre 8 çeşit zekâ belirlenmiştir: Sözel-dilsel, mantıksal-matematiksel, görsel-mekânsal, müziksel-ritmik, bedensel, sosyal (kişilerarası), içsel (kişiye dönük), doğacı.
Sözel Zekâ: Dille yaptığımız her türlü çalışmayla ilgilidir. Düz yazı, şiir, rapor, mektup, roman yazabilme, dinleyiciler önünde konuşma yapabilme yeteneğidir.
Görsel-Mekânsal Zekâ: Resimler, imgeler, şekiller ve çizgilerle düşünme, üç boyutlu nesneleri algılama ve akıl yürütme becerisidir.
Duygusal Zekâ (EQ): Daniel Goleman tarafından ortaya atılan duygusal zekâ, \"kendini harekete geçirebilme, eksikliklere rağmen yoluna devam edebilme, dürtülerini kontrol ederek tatmini erteleyebilme, ruh hâlini düzenleyebilme, başkalarının duygularını fark edip empati kurabilme\" yetisidir.
Önemli Noktalar:
- Zekâ soyut bir niteliğe sahip olduğundan tanımı üzerinde psikologlar arasında bir birleşme yoktur.
- Zekâ üzerinde kalıtımın etkisi çevreden daha fazladır.
- Zekâ ve başarı arasında doğru orantı olsa da zekâyı fazla büyütmemek gerekir.
- IQ bizi işe aldırırken EQ ile terfi ederiz.
- Yaratıcılık için belli bir düzeyde zekâ şarttır ancak yüksek zekâ yaratıcılığı garanti etmez.
Örnekler:
- Edison'a \"Başarınızı neye borçlusunuz?\" diye sorarlar. O da \"%95 çalışmak, %5 zekâ\" der.
- Leo Tolstoy, Nasreddin Hoca, Cem Yılmaz sözel zekâya örnektir.
- Leonardo Da Vinci ve Mimar Sinan görsel-mekânsal zekâya örnektir.
- Edison, 67 yaşında atölyesi yandığında \"bütün hatalarımız yandı\" diyebilmiş ve üç hafta sonra fonografi icat etmiştir (duygusal zekâ).
- Mevlâna'nın \"Dün akıllıydım, dünyayı değiştirmek istedim. Bugün ise bilgeyim, kendimi değiştirdim\" sözü duygusal zekâya örnektir.
- Atatürk'ün \"Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır\" sözü yaratıcı düşüncedir.